Putters en Puttenaren

Markante Putters en Puttenaren geportretteerdPutters en Puttenaren

Hoewel het al weer een paar maanden geleden is, toch nog even de spotlight op het boek “Putters en Puttenaren” dat in april j.l. is verschenen. Hieronder het integrale bericht dat daarover in de krant is verschenen:

02-04-2016, 13:17 | Van de redactie

‘Putters en Puttenaren’ verschijnt op vrijdag 8 april. Het is een boek met 43 portretten van bekende dorpsgenoten uit de Puttense geschiedenis.

Maranke Pater

Het was Bert Paasman die het plan opvatte om portretten te maken van markante Puttense figuren uit het verleden. Paasman: ,,Samen met Evert de Graaf zat ik over het idee te brainstormen en zo kwamen we op het idee om de levensverhalen op schrift te stellen. Wat ik zo jammer vind, is dat zoveel personen zo snel vergeten worden. Deze mensen hebben allemaal – of het nu schrijvers, dominees of landheren waren – iets betekend voor Putten  en toch zijn velen van hen na al door de gemeenschap vergeten. We hebben toen de oud-archivaris Johannes van Hell, de bekende historicus Beatrice de Graaf en de Neerlandicus Margreet van Wijk gevraagd om met ons de redactie te vormen.”

De redactie was het al snel eens over de selectiecriteria om in het boek opgenomen te worden. De Graaf: ,,De geportretteerde moest een Putter of een Puttenaar zijn. Een Putter is iemand uit een familie, die al generaties lang in Putten woont, een Puttenaar is een nieuwkomer of een passant. Een tweede criterium was dat de persoon in kwestie iets voor het dorp betekend moet hebben. Paasman: ,,Het hoefden helemaal geen hooggeplaatste personen in de samenleving te zijn. We hebben er wel enkele burgemeester en baronnen tussen zitten. Maar het belangrijkste is dat ze iets karaktertistieks gedaan hebben.” Het boek geeft een inkijkje in hoe het Puttense leven er vroeger uitgezien moet hebben, waardoor het boek een kleine microgeschiedenis is geworden van het dorp. Margreet van Wijk: ,,Je krijgt inzicht in de verhoudingen van  het verre of nabije verleden.”  Veel verhalen zijn gebaseerd op ‘Oral History’, mondelinge overlevering. Andere gegevens werden opgedoken uit archieven van de Burgerlijke Stand en het Centraal Bureau voor Genealogie. Op deze manier konden de mijlpalen en jaartallen in de beschreven levens bevestigd worden.

KONING VAN PUTTEN Een enkeling heeft een straatnaam gekregen in het dorp, zoals Bartus van Dam, die de ‘koning van Putten’ werd genoemd. Van Hell: ,,Anderen noemden hem ook wel de ‘god van Putten’ omdat hij prominent aanwezig was op het gebied van het maatschappelijke en kerkelijke leven. Hij is wethouder geweest, directeur van de Spaar&Bewaarbank, was 40 jaar lid van de Kerkenraad en voorzitter van het schoolbestuur. En dat voor iemand die alleen een opleiding aan de lagere school had genoten.”  Hetboek verhaalt van Puttense avonturiers, boeren, boswachters, bouwvakkers, burgemeesters, dichters, dominees, koetsiers, kunstenaars, landjonkers, musici, oorlogsslachtoffers, politici, schoolmeesters, verzetsstrijders en winkeliers. Paasman: ,,De Puttenaar Chris Doorman was beheerder van de Peppelhoeve, maar ook goed in het maken van poppenkasten en poppen. Hij is jarenlang in Afrika geweest voor Novib. Hier maakte hij poppenvoorstellingen voor analfabeten met als onderwerp hygiëne en gezinsplanning. Vervolgens leidde hij Afrikanen op die de voorstellingen overnamen. Op deze manier heeft hij veel mensen kunnen helpen.”

VROUWEN Eenderde van de geportretteerden is vrouw. Van Wijk: ,,Het was moeilijk om ons boek voor dehelft uit vrouwen te laten bestaan, die een duidelijk zichtbare rol hebben gespeeld in de Puttense samenleving. Vaak  speelden ze een belangrijke rol op de achtergrond.” Trijntje Timmer is een voorbeeld van de vele vrouwen die niet uit het boek weg te denken zijn. Zij was de laatste vrouw die in klederdracht rond liep in Putten. Ze is één van de oudste vrouwen van Putten geworden met haar 103-jarige leeftijd. De Graaf: ,,Ze heeft veel betekend voor de kerk en de vrouwenverenigingen, maar waar ze echt bekend mee is geworden is met haar rol in het verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog. De boerderij ‘De Veldhoef’, waar zij samen met haar man woonde, was het boegbeeld van het verzet. Het was een verzamelplek voor onderduikers en er werden wapendroppingen gedaan. Al met al moet het een moeilijke tijd voor haar zijn geweest.” Het kortste verhaal uit het boek is dat van Hestera Schoondermark, een Puttense dame die honderd jaar geleden leefde. Van Hell: ,,Hestera maakte zelf briefkaarten met foto’s van Putten. Ze was brievengaardster en uitgeefster. Ze runde het postkantoor dat op de Poststraat stond. In die tijd was het vrij zeldzaam dat een vrouw een dergelijke functie had.” Samen met haar echtgenoot gaf ze de Puttense Courant uit, de allereerste krant in het dorp. Van Hell: ,,Het was heel bijzonder als je een brief ontving. Hestera had drie brievenlopers in dienst, die drie keer per dag de post rond brachten. Het gebeurde regelmatig dat ze helemaal naar ’t Oever of Gerven moesten lopen. Dan waren ze  wel een hele ochtend onderweg.”

Er schreven in totaal 15 auteurs aan het boek. Van Wijk: ,,Journalist Tijs van den Brink heeft zes hoofdstukken op zich genomen. Hij heeft ook een portret gemaakt van dominee Van Slooten die onlangs overleden is.” Dankzij prachtige foto’s van fotograaf Brand Overeem kreeg een aantal  geportretteerden een gezicht. Paasman: Brand heeft als fotojournalist gewerkt voor het Veluws Dagblad. Wij mochten veel foto’s uit zijn archief gebruiken en we hebben diverse prachtige portretten van hem gekregen. Hier zijn we hem zeer dankbaar voor. Daarnaast hebben we ook vele familiefoto’s in het boek kunnen  opnemen. Zo is er onder andere een foto van Piet van Westing, die een poster van zijn partij ‘De Vooruitgang’ op een boom bij zijn huis spijkert. Dat soort beeldmateriaal is onbetaalbaar.” Het boek laat ook zien dat de wereldgeschiedenis niet aan Putten voorbij gaat. Paasman: ,,Zo is er een foto van boswachter Kieft die Hongaarse vluchtelingen rond leidt in het Putter Bos. Die vluchtelingen kwamen naar Putten toe na de Hongaarse opstand.”

Elk hoofdstuk heeft een literatuurlijst waardoor de lezer ook in staat wordt gesteld om zelf verder te gaan met onderzoek. De redactie verwacht nog niet uitgeschreven te zijn.  Van Wijk: ,,We hebben nog enkele tientallen namen op een lijstje staan voor een volgend deel.”

De presentatie van het boek ‘Putters en Puttenaren’ vindt op vrijdag 8 april plaats in kerkelijk centrum de Aker. Iedereen is welkom om de presentatie vanaf 20.00 uur (inloop vanaf 19.30 uur) bij te wonen. De burgemeester zal het eerste exemplaar in ontvangst nemen. Putters en Puttenaren is een uitgave van de in Amersfoort gevestigde stichting Regionaal. Spitwerk. Het boek is vanaf 9 april voor 19,50 euro in de boekhandel te koop.

Presentatie Erfgoedatlas Gemeente Nunspeet

In opdracht van de gemeente Nunspeet heeft een team van deskundigen uit de monumentenzorg, archeologie en historisch landschap de geheimen van de Veluwe ontrafeld en een ‘Erfgoedatlas Gemeente Nunspeet’ samengesteld. Ook diverse medewerkers van RAAP hebben meegewerkt aan deze monumentale atlas over het erfgoed van Nunspeet. Op donderdag 19 november 2015 werd het boek gepresenteerd door uitgeverij Waanders & de Kunst. 

Efgoedatlas GemeenteNunspeet

De uitgestrekte bos- en heidegebieden van de Veluwe vormen een van de grootste onbewoonde gebieden van West-Europa. Dat is niet altijd zo geweest. In de prehistorie woonden er juist relatief veel mensen. In de Veluwse zandgrond zijn talloze vondsten gedaan die getuigen van de prehistorische jagers en boeren. Uitputting van de toch al arme zandgrond door ontbossing was al in de prehistorie de eerste aanzet tot ontvolking van grote delen van de Veluwe.

In de gemeente Nunspeet zijn alle Veluwse landschappen vertegenwoordigd, en de Erfgoedatlas van Nunspeet brengt de boeiende landschapsgeschiedenis in kaart. De atlas laat zien hoe dorpen als Elspeet en Vierhouten eeuwenlang minieme bewoonbare eilanden waren, omgeven door ‘woeste gronden’. De atlas schetst hoe prehistorische oerbossen plaats maakten voor heide, die door overbegrazing in de Middeleeuwen veranderden in de grootste woestijnen van West-Europa. Maar ook hoe oude bossen dankzij het beheer van middeleeuwse maalschappen tot vandaag konden blijven bestaan.

Het bijna lege Veluwse landschap kwam vanaf de negentiende eeuw weer in trek. Arme paupers en dagloners vestigden zich in hutten op de heide en aan de rand van het stuifzand. Tegelijkertijd ontdekten schrijvers de woestheid van de Veluwe. Schilders legden het landschap en de schamele boerderijtjes van de bewoners vast. Nunspeet werd een van de toonaangevende schilderdorpen van Nederland. In het kielzog van de schilders verschenen de eerste toeristen, die logeerden in hotels, pensions en op de eerste campings van Nederland. Bemiddelde renteniers en industriëlen bouwden riante landhuizen, legden landgoederen aan en vestigden de eerste industrie.

In de Eerste Wereldoorlog herbergde de gemeente een immens vluchtelingenkamp voor Belgen, in de Tweede Wereldoorlog lagen er in de afgelegen bossen onderduikersholen, en in de Koude Oorlog bood de heide plaats voor oefenterreinen en een reusachtige kazerne. De resten ervan zijn, net als die van de prehistorische boeren, weer opgegaan in de natuur.

De atlas is het resultaat van het werk van aardkundigen, archeologen, historisch-geografen en historisch bouwkundigen en van de enthousiaste medewerking van bewoners van de vier Nunspeetse kernen: Vierhouten, Elspeet, Nunspeet en Hulshorst. Behalve unieke kaarten, foto’s en illustraties, bevat de atlas een prachtige collectie schilderijen uit de bloeitijd van schildersdorp Nunspeet.

Vanaf 20 november 2015 is de Erfgoedatlas verkrijgbaar bij de boekhandel en in de webwinkel van uitgeverij Waanders & De Kunst

Erfgoedatlas Gemeente Nunspeet, Veluws landschap, historie en bewoners is een uitgave in samenwerking met de Gemeente Nunspeet.
Auteurs: Jan Neefjes, Hans Bleumink (Bureau Overland)
Vormgeving: Daniël Loos (RAAP Archeologisch Adviesbureau)
Cartografie: Steven van der Veen (RAAP Archeologisch Adviesbureau)
Uitgever: Uitgeverij Waanders & de Kunst | 264 pagina’s | 29,5 x 38 cm | 225 illustraties in kleur en zwart-wit | ISBN 978 94 6262 058 2

Kerkboek Epe (1605-1625)

Het Kerkenboek van Epe (1605-1625).

Streekarchief Epe, Hattem en Heerde, Archief NH-kerk Epe, invnr. 1

Transcriptie: 66 pagina’s
Door: Evert de Jonge

Inleiding
Het eerste inventarisnummer van de voormalige NH-kerk van Epe betreft een verzameling ingebonden stukken, namelijk een lidmatenlijst, de doop- en trouwinschrijvingen, overzichten van de inkomsten en aantekeningen over de ontvangst van de kerken- en vicarieëngoederen. De transcriptie betreft alleen de laatstgenoemde goederen. De lijsten zijn merendeels door ds. Rutgerus Vittaeus, predikant van Epe, aangelegd of overgeschreven uit andere registers.

20141114_kerkboek-epe
Het kerkboek en de transcriptie
Door Evert de Jonge is aangegeven:
In mijn ruim 40 jaar onderzoek in archieven heb ik zelden zo’n kriebelig handschrift gezien als in het kerkboek van Epe. Iemand lijkt er een sport van gemaakt te hebben om zo klein mogelijk schrijven. Of was het zuinigheid? Maar wie was hij? Aangezien op diverse plekken Vittaeus getuigt dat hij het desbetreffende register maakte lijkt het om zijn handschrift te handelen. Hiernaast is een scan van een pagina aangegeven (klik op de afbeelding voor een grotere weergave).
In mijn transcriptie zijn de door een inventarisator met potlood aangebrachte folionummers overgenomen. Ook heb ik afkortingen gebruikt die gemakkelijk terug te vinden zijn. De in het kerkboek gebruikte taal is middelnederlands, echter met een ‘Duitse’ inslag. De taal in de transcriptie is aangepast, echter daar waar dat mogelijk tot een onjuiste indruk zou leiden is er letterlijk getranscribeerd. Ook zijn toponiemen deels wel en deels niet vernederlands.

Kerkboek Epe (1605-1625).

 

 

 

Boedelinventarissen; stad Hattem, 17-19e eeuw.

Index op de boedelinventarissen, magescheiden en huwelijkse voorwaarden; stad Hattem, 17-19e eeuw.

Transcriptie: Evert de Jonge

ORA stad Hattem:
A. Invnr. 156: Boedelinventarissen 1670-1810;
B. invnr. 157: Magescheiden en bewijzingen van kinderlijk versterf, overgeleverd aan het gericht, 1605-1811;
C. invnr. 158: Huwelijksvoorwaarden overgeleverd aan het gericht, 1619-1809.

De genoemde archivalia zijn te vinden in het streekarchief Epe, Hattem en Heerde (te Epe), oud-rechterlijk archief (ORA), stad Hattem. Opvallend is dat er maar een gering aantal boedelinventarissen van voor 1700 zijn en bijna geen uit de eerste helft van de achttiende eeuw. De magescheiden zijn eveneens maar deels bewaard, terwijl alleen de huwelijkse voorwaarden uit het begin van de 17e en eind 18e eeuw zijn bewaard.

Boedelinventarissen, magescheiden en huwelijkse voorwaarden; stad Hattem, 17-19e eeuw.

hattem_300x600

Geestelijke goederen op de Oost-Veluwe

Kaart.van.ChristiaanSgroten.uit.1564Geestelijke goederen op de Oost-Veluwe

Nadat de Reformatie op de Veluwe (ca. 1581-1590) werd ingezet werden de voormalige geestelijke goederen van RK-instellingen geconfisqueerd. Omstreeks 1598-1600 werd een inventarisatie van deze goederen gemaakt, die werden opgetekend in twee lijvige protocollen. Van een deel is door Evert de Jonge een transcriptie gemaakt. Het betreft kloosters en kerken op de Oost-Veluwe.

Voor de volledige geschiedenis van de confiscatie en de mogelijkheden voor genealogisch onderzoek wordt verwezen naar het artikel in VG, 26e jrg. (2001), pag. 253 e.v. ‘Archieven van geestelijke instellingen als bron van genealogisch onderzoek’.

Transcriptie Geestelijke goederen op de Oost-Veluwe

 

Gelderse DTB-scans op internet

Gelderse doop-, trouw- en begraafboeken komen integraal op website Gelders Archief.

Het Gelders Archief gaat de doop-, trouw- en begraafboeken (DTB’s) van Gelderland integraal op zijn website publiceren. Het gaat om de Gelderse kerkboeken, die van de 16e eeuw tot 1811 werden bijgehouden door de plaatselijke kerkelijke gemeenten en parochies.
Voor de invoering van de Burgerlijke Stand in 1811 hielden de kerken een administratie bij van lidmaten en mensen die gedoopt of begraven werden en huwden. Zo zijn in de DTB?s, behalve de namen van dopelingen, gestorvenen en gehuwden, onder meer doop-, begraaf- en trouwdata, namen van getuigen en aangevers van geboorten of overlijden te vinden.

De DTB’s worden de komende maanden in fasen op internet geplaatst: de eerste zijn vanaf nu raadpleegbaar, de laatste worden naar verwachting in het najaar gepubliceerd. Het betreft enige honderdduizenden scans, die op internet worden geplaatst.

Bron: Gelders Archief.

 

dtb_aaltenBekijk als voorbeeld het huwelijk van Geertruid Wendering en Teunis Koenen. Dit was op 30 juli 1789 in Aalten. De getoonde informatie geeft aan: Pagina 168, volgnummer 4. Onderaan worden 9 scans van elk 2 DTB-pagina’s getoond, dus 18 DTB-pagina’s per webpagina. Nu even rekenen welke webpagina we moeten hebben: 168 gedeeld door 18 is 9 rest 6, dus we moeten 9 webpagina’s overslaan en op webpagina 10 zijn (geef rechtsonder aan in: 10) en aldaar moeten we de 6e DTB-pagina hebben (klik dus op de rechterkant van de 3e scan) en daar moeten we de 4e inschrijving hebben… Zit u ook op scan 84/155 (4-0084.pdf)?

“Den 30 julius ondertrouwd: Teunis Koenen, weduwnaar van Aaltjen Zeeland, met Geertruid Wendering j.d. beide in Burlo, den 16 augustus alhier getrouwd.”

 

dtb_aalten2

Mechanisatie op de Veluwe

Landbouw mechanisatie op de Veluwe -Voorthuizen (buurtschap-Kieftveen) omstreeks 1938

 

De Lanz Bulldog is een type tractor ontwikkeld door de Duitse fabrikant Lanz.

Ontworpen door de Duitse ingenieur Fritz Huber, had de tractor een liggende één-cilinder tweetakt gloeikpdieselmotor. Door gebruik van deze eencilinder had die een karakteristiek geluid, een staccato “boem-boem” geluid.

WERKING:
De eencilinder had twee grote vliegwielen met aan ene kant de regulateur en de andere kant de koppeling. Deze vliegwielen hielden de motor op toeren. Het starten van deze tractoren ging als volgt: eerst werd een gas- of benzinebrander onder de gloeikop gezet om de “peer” roodgloeiend op te warmen, ondertussen konden diverse smeerwerkzaamheden worden uitgevoerd waaronder ook het bijvullen van de oliepomp. Tijdens het voorgloeienmoest de oliepomp diverse malen worden rondgedraaid om de buizen goed met olie te vullen zodat men zeker was van een goede smering direct tijdens de start. Als de “peer” roodgloeiend geworden was zette men de gashendel in de middelste stand, daarna ongeveer twee maal pompen met de handslinger aan de dieselpomp om diesel in de gloeikop te krijgen. Nu werd het vliegwiel eerst rustig een paar keer van links naar recht gedraaid om zuurstof bij de diesel te krijgen zodat het mengsel goed was voor ontbranding. Als laatste handeling gaf men met het vliegwiel een krachtige draai met de klok mee. Door de compressie en de roodgloeiend gestookte peer kwam het dieselmengsel tot ontbranding en dus de motor tot leven wat altijd gepaard ging met een paar harde klappen daarna liep deze rustig ploffend stationair. Na het starten moest nog wel gecontroleerd worden of de motor in de juiste richting draaide. Dit gebeurde middels een aangebrachte pijl op het vliegwiel of een mechanische meter in de cabine van de tractor. Bleek dat de tractor in de verkeerde richting draaide dan zette je de gashendel helemaal terug en wachtte je totdat de tractor bijna zou stoppen. Op dat moment deed je de gashendel weer helemaal uit en zag je het vliegwiel naar links en rechts gaan en uiteindelijk in de goede richting.

Bij diverse modellen moest het stuurwiel met stuurstang los genomen worden om deze in het vliegwiel te plaatsen. Dit omdat verder op het vliegwiel geen voorziening was om het vliegwiel handmatig een slinger te geven. Later produceerde Lanz ook types die voorzien waren van een zogeheten ‘aanwerpschijf’ die gemonteerd zat op het vliegwiel.

GESCHIEDENIS:
De tractoren met gloeikopmotor zijn geproduceerd van ongeveer 1921 tot en met 1955 in diverse modellen en series. De tractoren met gloeikopmotor waren zeer geliefd vanwege de grote kracht, eenvoud en betrouwbaarheid, maar ook vanwege hun robuustheid. De tractoren liepen behalve op diesel ook op petroleum, afgewerkte olie en nog meer (goedkopere en tevens onzuivere) brandbare stoffen. Toch konden de tractors wel vastlopen, door nalatige smering of te weinig koeling.

Begin jaren vijftig was de gloeikopmotor ten opzichte van de concurrent sterk verouderd en was de vraag naar deze tractor dan ook veel minder. Daardoor besloten ze om de gloeikopmotor te vervangen door een modernere versie namelijk: de eencilinder halfdiesel, die gewoon met een startmotor kon worden gestart. Het einde was echter niet te houden en in 1955 werd Heinrich LANZ Mannheim AG overgenomen door John Deere.

lanz bulldog600300

AFGELEIDEN:
In totaal hebben ongeveer 250.000 Bulldogs de fabriek in Mannheim verlaten.
Het principe van de tractor met gloeikopmotor werd ook door diverse andere fabrikanten overgenomen, hetzij als kopie van de gehele Lanz tractor hetzij als eigen ontwerp.
Technisch zuivere kopieën van de gehele Lanz tractor waren: Ursus (Polen), Pampa (Argentinië), Le Percheron (Frankrijk) en KL-Bulldog, gemaakt door de Kelly and Lewis Company (Australië).
Fabrikanten met ook een gloeikopmotor maar naar volledig eigen ontwerp en techniek waren: Societe Française Vierzon (Frankrijk), Landini (Italië), HSCS (Hongarije), Orsi (Italië), Bubba (Italië) en Gambino (Italië).

DVD-16 (Tynsboeken Veluwe)

Op zaterdag 6 oktober 2012 werd op de Algemene ledenvergadering van onze vereniging, op de Veluwedag, een nieuwe DVD gepresenteerd t.w.:

DVD 16 – Tynsboeken Veluwe Auteurs: Peter van den Born en Evert Jan van Asselt

CD cover DVD 16 Tijnsboeken Veluwe

Inhoud van deze DVD:
  • Uitleg bij deze DVD
  • Transcriptie Tynsboek Epe (HA 93) van het jaar 1448 (met onderdelen a t/m g)
  • Foto’s van Tynsboek Epe (AR 1311) van het jaar 1550
  • Transcriptie Tynsboek (HA 101) Barneveld/Nijkerk/Putten/Ermelo 1467-1485
  • Transcriptie Tynsboek (HA 103) Barneveld/Nijkerk/Putten/Ermelo 1530-1555
  • Transcriptie en foto’s van de Schildschatting (filmrol 1233) van het jaar 1493.

De DVD kost € 10,00 voor leden en € 15,00 voor niet-leden. De DVD kan worden besteld door het bedrag over te maken op bankrekening 4064987 tnv Vereniging Veluwse Geslachten te Abcoude, onder vermelding van DVD16 en uw lidmaat­schapsnummer of uw volledige adres.
Frits Smit

Informatie over hoe u kunt bestellen, vindt u ook op de pagina Onze informatie/CDs en DVDs.